Σχετικά με το μητροπολιτικό πάρκο Ελληνικού

Ν. Μάντζαρης, Περιβαλλοντολόγος - Master of City Planning
(5/2003)

Με αφορμή τις πρόσφατες εξαγγελίες για δημιουργία μητροπολιτικού πάρκου έκτασης τουλάχιστον 4000 στρεμμάτων στο χώρο του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού και τις αντιδράσεις / αντιρρήσεις που εκφράστηκαν επέλεξα να κοιτάξω μία σειρά από μεγαλουπόλεις και κάποια βασικά στοιχεία για τα γνωστότερα / μεγαλύτερα πάρκα τους προκειμένου να διαπιστώσω τι ισχύει σε αυτές (βλέπε πίνακα).

Πως επελέγησαν: Από προσωπική εμπειρία (ώστε να μπορώ να έχω και μια κάποια αμεσότερη εικόνα) ή / και βάση της φήμης τους (των πάρκων). Τι προκύπτει:

• Από τα 14 πάρκα που εξέτασα (σε 7 μεγαλουπόλεις) τα 13 βρίσκονται εντός του κεντρικού δήμου της μητροπολιτικής περιοχής και το ένα συνορεύει με τον κεντρικό δήμο.

• Από τα 14 πάρκα μόνο τα 3 έχουν έκταση μεγαλύτερη των 4000 στρεμμάτων που προτείνονται για το Ελληνικό. Πρόκειται για τα 2 δάση του Παρισιού που είναι όμως εναπομείναντες, διατηρηθέντες, φυσικοί χώροι και το Lincoln Park στο Σικάγο που εν μέρει οφείλει την μεγάλη του έκταση στο ότι τμήμα του κατασκευάστηκε και λειτουργεί ως φυσικός κυματοθραύστης. Ακόμη και αυτοί οι 3 χώροι όμως βρίσκονται εντός των ορίων του κεντρικού δήμου και όχι σε κάποιο "απόμακρο" προάστιο.

• Από τα 7 πάρκα που υπερβαίνουν τα 1000 στρέμματα, τα 3 είναι διατηρηθέντα φυσικά δάση και τα άλλα 4 τεχνητά πάρκα. Από τα 4 αυτά μεγάλα τεχνητά πάρκα τα 3 βρίσκονται ακριβώς στο κέντρο της πόλης (Central Park, Grant Park, Parque del Buen Retiro) και μόνο το Lincoln Park λιγάκι εκτός κέντρου, καθότι όμως υπάρχει και το Grant Park στο κέντρο της ίδιας πόλης (Σικάγο).

• Επιπλέον, αυτές οι μητροπολιτικές περιοχές έχουν ήδη αναπτύξει, στο πέρασμα των δεκαετιών, ένα σύστημα πάρκων και ανοιχτών χώρων που καλύπτει κάθε γειτονιά, ενώ έχουν αποδείξει και την ικανότητά τους στο να παράγουν και να συντηρούν ανοιχτούς χώρους υψηλής αισθητικής και λειτουργικής αξίας, που δρουν συχνά και ως αυτόνομοι πόλοι έλξης επισκεπτών και αύξησης της οικονομικής δραστηριότητας. Για να γίνει βέβαια κάτι τέτοιο προϋποτίθεται η παρουσία ανθρώπων (ντόπιων) εντός του πάρκου / η ζωντάνια του χώρου.

Υπενθυμίζω δε και τους πληθυσμούς των 7 μητροπολιτικών περιοχών στις οποίες βρίσκονται:

Λονδίνο:	13.100.000
Νέα Υόρκη:	12.700.000
Παρίσι:	>11.200.000
Σικάγο:	8.400.000
Ατλάντα:	4.100.000
Αθήνα:	3.700.000
Μαδρίτη:	3.000.000
Βαρκελώνη:	1.500.000

-------------------------------
Πηγή: Απογραφές 2000, 2001 (με εξαίρεση το Παρίσι 1990)

• Βλέπουμε δηλ., επιπλέον ότι οι 4 μητροπολιτικές περιοχές που έχουν πολύ μεγάλα πάρκα (στον κεντρικό δήμο υπενθυμίζεται) είναι όλες πολυπληθέστερες, με πληθυσμό υπερδιπλάσιο, της Αθήνας.

• Σημαντικότερο ίσως είναι πως η αξία των πάρκων έγκειται όχι μόνο σε αυτή καθεαυτή την παρουσία τους (παρωχημένη άποψη, κυρίαρχη όμως ακόμα στην Ελλάδα λόγω της σχετικής ένδειας) αλλά στην ικανότητά τους να λειτουργούν ως κρίσιμοι πόλοι για τη μεταμόρφωση και την ανάπτυξη / αναγέννηση μιας περιοχής, την καλλιέργεια σχέσεων μεταξύ πολιτών και κοινωνικών ομάδων, οικονομική ανάπτυξη κ.τ.λ. Άρα, οι προϋποθέσεις επιτυχίας ενός πάρκου, είναι πολλές άλλες, πέραν της έκτασής του.

Παραθέτω επίσης κάποια ενδεικτικά κριτήρια εξυπηρέτησης / κάλυψης του πληθυσμού από πλευράς ελεύθερων χώρων.

1. Ποσοστό πληθυσμού που βρίσκεται εντός ακτίνας 500 μέτρων από ένα πάρκο τοπικού επιπέδου.
2. Τετραγωνικά μέτρα ελεύθερων χώρων / κάτοικο, για κάθε δήμο.
3. Ελεύθεροι χώροι ως ποσοστό της κάλυψης του κάθε δήμου.
4. Δαπάνες για ελεύθερους χώρους ανά κάτοικο / δήμο κ.τ.λ.

Είναι προφανές ότι οι δείκτες αυτοί για την πλειοψηφία των κατοίκων του λεκανοπεδίου με την δημιουργία ενός τεράστιου πάρκου στο Ελληνικό ελάχιστα θα επηρεαστούν. (βλέπε Χάρτη Μητροπολιτικής Αθήνας)
Επισημαίνω τον πληθυσμό των δήμων που γειτνιάζουν με τον χώρο του προτεινόμενου πάρκου στο Ελληνικό (απογραφή 2001):

Μια πρόσφατη βρεταννική μελέτη αναφέρει για τα πάρκα του Λονδίνου και σε ποσοτικούς όρους αυτό που είναι και διαισθητικά προφανές. Ότι ακόμη και ένα μεγάλο, μητροπολιτικό πάρκο, έχει περιορισμένη ακτίνα επιρροής/προσέλκυσης επισκεπτών. Συγκεκριμένα αναφέρεται ακτίνα επιρροής ΕΩΣ 3,2 χλμ. για μητροπολιτικά πάρκα (τα οποία σημειωτέον ορίζονται στα 600στρέμματα) και ακτίνα επιρροής ΕΩΣ 3,2-8 χλμ. για ΦΥΣΙΚΑ, περιφερειακά πάρκα (4000 στρέμματα).

Δύο λόγια πάνω σ'αυτό το τελευταίο νούμερο: Τα δεδομένα αυτά βγαίνουν μετά από εμπειρικές μελέτες (ερωτηματολόγια επισκεπτών) και δεν έχουν καθολική ισχύ. Υποθέτω ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση το βασικό παράδειγμα αναφοράς είναι το Hyde Park. Αν κάποιος ήθελε να ερμηνεύσει το ακραίο νούμερο (8χλμ) κατά απόλυτο τρόπο θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι η ακτίνα επιρροής του πάρκου του Ελληνικού θα φτάνει έως νότια του Δήμου Αθηναίων (Νέα Σμύρνη). Όμως, τίποτα δεν μπορεί να εξασφαλίσει κάτι τέτοιο. Η ικανότητα του πάρκου να προσελκύσει επισκέπτες από μακριά είναι συνάρτηση της επιτυχίας του και η επιτυχία του είναι συνάρτηση της κατάστασής του (και του κατά πόσον δίνει την εντύπωση της ερήμωσης ή όχι). Και πάλι όμως οι πιο πυκνοκατοικημένες / υποβαθμισμένες περιοχές θα έμεναν "ακάλυπτες" ενώ και αυτοί που πιθανώς να πήγαιναν θα έτειναν να χρησιμοποιούν το αυτοκίνητό τους (!)

Αντίστοιχη περίπτωση
Για να αφήσουμε λίγο τη θεωρία, μπορούμε να δούμε και την κατάσταση του πλέον ανάλογου υπάρχοντος παραδείγματος (σε τοποθεσία και μορφή) που βρίσκεται ήδη στην περιοχή της πρωτεύουσας: Αναφέρομαι στο Πάρκο Πύργου Βασιλίσσης (Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης) στο Ίλιον (έκτασης 1160 στρεμμάτων):
Πόσοι από τους φίλους αναγνώστες έχουν πάει ποτέ σε αυτό το χώρο ή ξέρουν έστω και που βρίσκεται; Όποιος περάσει από εκεί μπορεί να δει την παντελή απουσία ζωής, παρότι στην περίπτωσή του προβλέπονταν και… τεχνικές εφεδρείες, με οργανωμένες επισκέψεις μαθητών. Για… αυθόρμητες, φυσιολογικές επισκέψεις να μην γίνεται λόγος. Μόλις πριν λίγους μήνες, μετά από χρόνια εγκατάλειψης, υπήρξε απόφαση σύστασης οργανισμού διοίκησης και διαχείρισής του.

Μια απόφαση δημιουργίας ενός τέτοιου τεράστιου πάρκου στην συγκεκριμένη περιοχή (Ελληνικό) ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΕΧΕΙ ΝΟΗΜΑ (αν βάλουμε προσωρινά στην άκρη όλες τις παραπάνω αντιρρήσεις) ΜΟΝΟ ΑΝ εντασσόταν σε μια γενικότερη πολιτική "μετατόπισης" του κέντρου του αστικού συγκροτήματος προς την παραλία. Αν ήταν δηλαδή ενταγμένο σε ένα ευρύτερο πρόγραμμα ανασχεδιασμού του όλου μητροπολιτικού συγκροτήματος, με αλλαγές χρήσεων γης και αύξηση των συντελεστών δόμησης και των επιτρεπόμενων υψών στη ζώνη γύρω από το πάρκο (ώστε να χρησιμοποιείται από πολύ περισσότερο κόσμο). Κάτι τέτοιο δεν προκύπτει όμως από πουθενά, ούτε και φαίνεται να είναι στις προθέσεις κάποιων εκ των ενδιαφερομένων (Δήμων, Κυβέρνησης, κ.τ.λ.).

Εμφανής έλλειψη τεχνογνωσίας.
Αντίθετα, η δημιουργία πολλών μικρών πάρκων όπως αντιπροτείνεται (και δεν είναι καθόλου μικρά, πάρκα 100 στρεμμάτων) θα βοηθούσε πέραν όλων των άλλων και στην ανάπτυξη / διάδοση της γνώσης σ'αυτόν τον τομέα. Θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως απαρχή για την καλλιέργεια κάποιου είδους συναγωνισμού μεταξύ δήμων αλλά και μεταξύ κατασκευαστικών εταιρειών. Αντίθετα, η λογική της μίας, μεγάλης εργολαβίας δεν δίνει τέτοιες δυνατότητες ανάπτυξης και διάδοσης της τεχνογνωσίας κατασκευής ανοιχτών χώρων.

Άρα μπορούμε μάλλον ασφαλώς να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι έχουμε να κάνουμε με μια πολιτική χωρίς σαφείς στόχους. Μια πολιτική στην οποία τα χρησιμοποιούμενα μέσα φαίνεται να γίνονται αντιληπτά ως στόχοι. Μια πολιτική που πολύ απλά, γίνεται για να γίνει.

Υ.Γ. Η θεά τύχη έφερε μπροστά μου, τις μέρες που έγραφα το άρθρο, το παρακάτω ρητό. Νομίζω ότι ταιριάζει διπλά στην περίπτωση:
Search all the parks in all your cities. You'll find no statues of committees.