ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΠΑΝΩ ΣΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΥΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥΣ

Αθ.Ζούλιας - Αρχιτέκτων Πολεοδόμος

Με αφορμή πρόσφατο δημοσίευμα της Ελευθεροτυπίας (7 Μαίου 2003) σχετικά με τις κριτικές που έχουν ξεκινήσει κατά του τρόπου διεξαγωγής των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών καθώς και τον τρόπο υλοποίησης των βραβευμένων μελετών (το άρθρο αναφέρεται στις δυσμενείς κριτικές που έχουν γίνει για την πλατεία Ομονοίας και τον γενικό αρχιτεκτονικό και περιβαλλοντικό σχεδιασμό της), θα ήθελα να τολμήσω να διατυπώσω μερικά σχόλιά μου που ίσως κριθούν λίγο "αιρετικά".

Κατ' αρχάς βρίσκω ότι το γενικό συμπέρασμα της εφημερίδας, όσον αφορά την γενική συμφωνία και στήριξη των αρχιτεκτόνων για τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς όπως γίνονται σήμερα και ιδίως την στήριξη της συγκεκριμένης λύσης της Πλατείας Ομονοίας (αλλά και άλλων -Συντάγματος κλπ), είναι ιδιαίτερα αυθαίρετo και κινείται στα πλαίσια της αντίληψης ότι η ελληνική αρχιτεκτονική είναι υπόθεση μόνο κάποιων αυτοδιόριστων κριτών που έχουν τον ελεύθερο χρόνο και συμμετέχουν σε κάποιους συλλόγους ή επιτροπές, αναλαμβάνοντας με δικιά τους πρωτοβουλία και έμπνευση την εκπροσώπηση χιλιάδων άλλων αρχιτεκτόνων που δεν έχουν τον ελεύθερο χρόνο να συμμετέχουν σε παρόμοιες επιτροπές. Όμως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι.

Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω νηφάλια την κατάσταση περί του τρόπου διεξαγωγής των ελληνικών αρχιτεκτονικών διαγωνισμών, όπως την έχω αντιληφθεί και όπως ίσως την αντιλαμβάνονται και πάρα πολλοί άλλοι αρχιτέκτονες που απέχουν συστηματικά από συμμετοχές σε Ελληνικούς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Θέλω να βεβαιώσω από τώρα ότι οι προθέσεις μου είναι απόλυτα καλοπροαίρετες, έχουν σαν μοναδικό στόχο την αντιμετώπιση του προβλήματος και γι'αυτό καταλήγουν σε συγκεκριμένες προτάσεις βελτίωσης των τρόπων πραγματοποίησης των ελληνικών αρχιτεκτονικών διαγωνισμών.

Α. Αν παρατηρήσουμε τα βραβεία των ν τελευταίων ετών (όπου ν πιθανά μεγαλύτερο του 20) θα παρατηρήσουμε ότι οι ελληνικοί διαγωνισμοί είναι υπόθεση μιας αρκετά στενής ομάδας αρχιτεκτόνων που εναλάσσεται κατά περίπτωση σε ρόλους κριτή, βραβευμένου νικητή ή συμβούλου εμφανούς (στην καλύτερη περίπτωση) ή αφανούς (τις περισσότερες φορές) κάποιων πολύ νέων αρχιτεκτόνων που από τα φοιτητικά τους έδρανα βρίσκονται ξαφνικά στο πλευρό του Σαντιάγκο Καλατράβα και του Ζαν Νουβέλ.

Β. Ο τρόπος που γίνονται οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί στην Ελλάδα, καθόλου δεν εξασφαλίζει το απόρρητο της διαδικασίας κρίσεως. Τα μέλη της κριτικής επιτροπής είναι γνωστά από την έναρξη κάθε διαγωνισμού και με δεδομένες τις παρέες και τις φιλικές σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ κριτών και ορισμένων διαγωνιζομένων, που όπως είπαμε εναλάσσονται στους ρόλους αυτούς, δεν αντιλαμβάνομαι τι νόημα έχουν οι πενταψήφιοι κωδικοί μέσα στους επτασφράγιστους φακέλους με βουλοκέρια και άλλες παρόμοιες σαχλαμάρες. Αν κάποιος βρεθεί στο γραφείο του διαγωνιζομένου και δεί την λύση του, στην διάρκεια της πολύμηνης ετοιμασίας της, τι μυστικότητα και από ποιόν προσφέρει ο πενταψήφιος αριθμός;; Ακόμα και αν η ευσυνειδησία και ακεραιότητα αρκετών κριτών αποκλείει επηρεασμούς, και μόνο η υποθετική δυνατότητα επηρεασμού τους μέσα από τα κυρίαρχα κυκλώματα στα πλαίσια των κακώς εννοουμένων δημόσιων και κοινωνικών σχέσεων καθώς και το μεγάλο κόστος συμμετοχής σε κάθε διαγωνισμό, αποτελεί ένα ιδιαίτερα ανασταλτικό παράγοντα συμμετοχής για την συντριπτική πλειοψηφία των αρχιτεκτόνων που καλώς ή κακώς κινείται και υπάρχει εκτός αυτών των κυκλωμάτων.

Αναρωτιέμαι τι θα γινόταν αν εφάρμοζαν μια άλλη διαδικασία πραγματοποίησης των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών, που θα εξασφάλιζε απόλυτα το απόρρητο της κρίσης απέναντι σε κάθε καχύποπτο (όπως εγώ).

Υπάρχουν τόσο πολλοί και απλοί τρόποι που να διασφαλίζουν αυτό το απόρρητο, αλλά και που να περιορίζουν το κόστος συμμετοχής, τουλάχιστον στην αρχική τους φάση, ώστε να μπορεί να λάβει μέρος η πλειοψηφία των αρχιτεκτόνων, που πραγματικά απορώ γιατί δεν τους εφαρμόζουν.

Ας μου επιτραπεί να εκφράσω μερικές σκέψεις πάνω σ' αυτούς τους απλούς τρόπους με την βεβαιότητα ότι κάποιοι άλλοι συνάδελφοι θα έχουν σίγουρα ακόμα περισσότερους και εξυπνότερους να προτείνουν.

1. Οι διαγωνισμοί θα μπορούν να πραγματοποιούνται σε δύο φάσεις: Mία αρχική φάση "ιδεών" και προεπιλογής με απαιτήσεις χαμηλού κόστους (όχι μακέτες και δαπανηρά σχέδια). Αρκούν μερικά σκίτσα ή μερικά τρισδιάστατα σε ηλεκτρονικό υπολογιστή που τώρα πλέον μπορεί κάθε γραφείο να παράγει χωρίς ιδιαίτερο κόστος. Θα υπάρχει μικρό παράβολο συμμετοχής.
2. Οι κριτές της προεπιλογής θα εκλέγονται με κλήρωση από μια "λίστα" κριτών από όλη την Ελλάδα που θα περιλαμβάνει όλους τους ενεργούς αρχιτέκτονες με μια 10ετή ή 15ετή εμπειρία. Η κλήρωση θα γίνεται 20 ημέρες πριν από την κρίση των συμμετοχών. Οι κριτές θα προχωρούν στην αξιολόγηση (αιτιολογημένη για όλες τις συμμετοχές, ακόμα και αυτές που απορρίπτουν) και στην επιλογή " ν " διαγωνιζομένων για την β' φάση.
3. Οι επιλεγόμενοι " ν " διαγωνιζόμενοι θα παίρνουν μια οικονομική ενίσχυση (από τα συγκεντρωθέντα παράβολα της 1ης φάσης) και θα προχωρούν σε λεπτομερή ανάπτυξη των ιδεών τους με μακέτες και ότι άλλο εποπτικό μέσο βοηθά την παρουσίασή τους.
4. Οι κριτές αυτής της φάσης θα εκλέγονται επίσης από "λίστα" με αρχιτέκτονες ίσως μεγαλύτερης εμπειρίας από τους προηγούμενους, τελείως τυχαία, επίσης λίγες ημέρες πριν από την κρίση. Η κρίση τους για κάθε ένα από τους "ν " διαγωνιζομένους θα πρέπει να είναι απόλυτα αιτιολογημένη σε όλα τα σημεία.
5. Ενδεικτικά αναφέρω τις δυνατότητες συμμετοχής και του κοινού στην τελική επιλογή όπως έγινε και με τον διαγωνισμό των πύργων της Νέας Υόρκης. Η τελική επιλογή της λύσης Λίμπεσκιντ και η σχεδόν γενική αποδοχή της ,νομίζω ότι αποτελεί μια ατράνταχτη απόδειξη της ικανότητας του "απλού" πολίτη να αποφασίσει μόνος του για τα κτίρια και την πόλη που βιώνει, πολύ καλύτερα από τους αυτόκλητους και αυτοδιορισμένους κριτές της Αρχιτεκτονικής που φαίνεται να ευδοκιμούν ιδιαίτερα στα μέρη μας.