Αρχιτεκτονική - συντελεστής δόμησης και ύψος κτιρίων

Διαχείριση Περιαστικού χώρου

Του Αθ.Ζούλια, αρχιτέκτονα - πολεοδόμου

Από το 1955 άρχισε με έντονους ρυθμούς η ανάπτυξη και αστικοποίηση της περιοχής πρωτευούσης με κέντρο την πόλη της Αθήνας. Η διαδικασία εντάθηκε μετά το 1965 και διατηρείται σχεδόν αμείωτη μέχρι σήμερα. Το θέμα αυτό είναι γνωστό και δεν νομίζω ότι έχω να προσθέσω κάτι καινούργιο στην λεπτομερή ιστορική περιγραφή του καθώς υπάρχουν στο χώρο μας συνάδελφοι με αναμφισβήτητα περισσότερες γνώσεις στο θέμα αυτό.

Παρακάτω θα προσπαθήσω να παρουσιάσω σύντομα και απλά τι περίπου προβλέπει η πολεοδομική επιστήμη για τέτοια φαινόμενα και τι έγινε στην Αττική.

Η ανάπτυξη μίας περιοχής είναι ένα δεδομένο που οφείλεται σε οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες. ΔΕΝ είναι διαπραγματεύσιμη, και έργο των πολεοδόμων και των αρμοδίων διευθέτησης των θεμάτων χώρου ΔΕΝ είναι να την σταματήσουν αλλά να την διαχειρισθούν.

Τα πολεοδομικά εργαλεία για τη διαχείριση της έντονης αστικοποίησης και των μεταβολών που προκαλεί στον χώρο μίας πόλης καθώς και στον περιαστικό της χώρο είναι σε απλές γραμμές τα παρακάτω:

Α. μέθοδος με αύξηση των Συντελεστών Δόμησης (ΣΔ) σε ορισμένες περιοχές, και καθορισμό αρχιτεκτονικών και πολεοδομικών κανονισμών σχεδιασμού του χώρου.
_ Η πίεση για αύξηση του δομημένου ιστού που προκαλεί η πληθυσμιακή και οικονομική ανάπτυξη μπορεί να αντιμετωπισθεί με αύξηση των ΣΔ σε ορισμένες περιοχές, με ταυτόχρονη θεσμοθέτηση πολεοδομικών και αρχιτεκτονικών κανόνων για την παραγωγή όμορφου χώρου (cbd των μεγάλων πόλεων), καθώς και δημιουργία περιοχών κατοικίας με χαμηλούς συντελεστές για την παραγωγή ευχάριστων χώρων για κατοικία. Με την μέθοδο αυτή δεν πιέζεται ιδιαίτερα ο περιαστικός χώρος.
Παράλληλα κάποιες επεμβάσεις σε πόλεις δορυφόρους της περιφέρειας πιθανόν να μετριάσουν την άναρχη αστικοποίηση ενός μόνου αστικού πόλου.

Β. μέθοδος με μείωση των ΣΔ και δημιουργία περιαστικών πόλων - «νέες πόλεις»
_ Στην περίπτωση αυτή η πίεση αντιμετωπίζεται με μείωση ή διατήρηση των ΣΔ σταθερών. Η δεδομένη τάση για ανάπτυξη ΦΥΣΙΚΑ δεν ανακόπτεται και διαχέεται στον περιαστικό χώρο. Για την αντιμετώπιση φαινομένων άναρχης δόμησης και διάλυσης του περιαστικού ιστού θα πρέπει να οργανωθούν πόλοι (πχ. η μέθοδος των νέων πόλεων γύρω από το Παρίσι, το Λονδίνο κλπ) ώστε να απορροφήσουν οργανωμένα την πίεση και να διοχετεύσουν την ΔΕΔΟΜΕΝΗ τάση ανάπτυξης σε προκαθορισμένα σημεία εξοπλισμένα με πολεοδομικά σχέδια και αρχιτεκτονικούς αισθητικούς κανόνες δόμησης. Ισχύει και στην περίπτωση αυτή η επέμβαση στην περιφέρεια σε πόλεις δορυφόρους.

Φυσικά η παραπάνω διάκριση είναι απλουστευμένη, συχνά γίνεται συνδυασμός των δύο μεθόδων. Eπίσης παίζουν ρόλο και άλλες παράμετροι όπως π.χ. οι βιομηχανικές περιοχές, η ύπαρξη βιοτόπων προστασίας κλπ. Δεν είναι όμως εδώ ο χώρος για να αναπτυχθούν περισσότερο αυτά τα θέματα.

Ας δούμε τώρα σύντομα τι περίπου έγινε στη Ελλάδα μετά το 1965 στην αναπόφευκτη φάση αστικοποίησης και δημιουργίας του πολεοδομικού συγκροτήματος της Αθήνας.

1. Η αρχική αντίδραση ήταν η γενική αύξηση των ΣΔ αδιακρίτως σε όλες τις περιοχές της Αθήνας, χωρίς κανένα πολεοδομικό και αισθητικό περιορισμό. Ευτελείς κερδοσκοπικές διαδικασίες παραγωγής δομημένου χώρου δημιούργησαν εφιαλτικές γειτονιές κατοικίας τύπου Καλλιθέας, Κυψέλης διαλύοντας βάναυσα κάθε προηγούμενο ιστορικό ιστό. Αναπτύσσονται αντιδράσεις κατά των αυξήσεων των ΣΔ και καλλιεργούνται αντιλήψεις αστυνομικής αντιμετώπισης της αναπτυξιακής διαδικασίας.

2. Αλλαγή πλεύσης - Μειώνονται οι ΣΔ αδιακρίτως σε όλες τις περιοχές και αρχίζει μια περίοδος που κυριαρχείται από την αντίληψη « χαμηλοί συντελεστές = καλό, υψηλοί συντελεστές = κακό », και όλα θα λυθούν.
   Έκτοτε η θεωρία της μείωσης των ΣΔ και του ύψους των κτιρίων κυριαρχεί και στην εκπαιδευτική διδασκαλία στις ελληνικές αρχιτεκτονικές σχολές και σχεδόν λαμβάνεται σαν δεδομένο, σαν must ενός καθώς πρέπει πολεοδόμου ή ενός συνειδητοποιημένου αρχιτέκτονα...
   Δυστυχώς όμως η ανάπτυξη και η αστικοποίηση της περιοχής πρωτευούσης ΦΥΣΙΚΑ ΔΕΝ ανακόπτεται με τα μέτρα αυτά και διαχέεται στον περιαστικό χώρο, που στερείται οποιασδήποτε υποδομής για την υποδοχή της.
   Η άναρχη και συχνά αυθαίρετη δόμηση διαλύει σύντομα τον περιαστικό ιστό και αρχίζουν να αναπτύσσονται ξανά οι γνωστές τάσεις αστυνόμευσης του χώρου.

3. Με μια σπασμωδική διάταξη ανακοπής των πιέσεων στον περιαστικό χώρο υπογράφεται απόφαση που έχει ένα και μόνο άρθρο (!!!) με την οποία καθιερώνεται αρτιότητα και όριο κατάτμησης τα 20 στρέμματα. Παράλληλα αρχίζει η προσπάθεια δημιουργίας πλαισίου για την οικιστική ανάπτυξη. Ο οικιστικός νόμος του κ. Μάνου παρόλο που είναι αρκετά καλός και πρωτοποριακός δίνει την θέση του στον περίφημο Nόμο 1337/83 του Τρίτση που παρά τα κάποια θετικά του σημεία είναι ίσως η βασική αιτία της διάλυσης του περιαστικού χώρου της Αθήνας. Πρόκειται για ένα περίπλοκο εγκεφαλικό και ανεγκέφαλο νομοθέτημα που καθιερώνει την πιο πολύπλοκη διαδικασία για την έγκριση και εφαρμογή των πολεοδομικών σχεδίων, των επεκτάσεων και των αναθεωρήσεων που εφαρμόζεται στον πλανήτη γη.

   Ειδικά στο θέμα των πράξεων εφαρμογής και του υπολογισμού των εισφορών για τις εντάξεις στο σχέδιο, καθιερώνει μια σειρά από ανόητες διαδικασίες, που σαν μόνο αποτέλεσμα έχουν την σημαντική επιβράδυνση των εγκρίσεων και της εφαρμογής των πολεοδομικών σχεδίων.

   Έτσι οι πολεοδόμοι αντί να ασχολούνται με τον δημιουργικό πολεοδομικό σχεδιασμό εμπλέκονται σε γελοίες έρευνες συμβολαίων για το πότε αποκτήθηκε ένα οικόπεδο, πόσες κόρες είχε ο κάθε αποθανών και ποιους ενυμφεύθησαν πριν χωρίσουν, για να καταφέρουν να προσδιορίσουν πόση εισφορά οφείλει κάθε οικόπεδο λόγω της ένταξης στο σχέδιο.

   Η ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΗ βραδύτητα αυτής της λανθασμένης στην σύλληψή της διαδικασίας στερεί τον περιαστικό χώρο από τα απαραίτητα πολεοδομικά εγκεκριμένα σχέδια.

Όμως και πάλι η «αφιλότιμη» η ανάπτυξη δεν λέει να σταματήσει, το αεροδρόμιο, οι Ολυμπιακοί Αγώνες, ο 21ος αιώνας, δημιουργούν νέες πιέσεις στον εναπομείναντα περιαστικό ιστό γύρω από το αεροδρόμιο, οι παίκτες της γης τοποθετούνται, πιέζουν, το ΠΑΣΟΚ υποχωρεί στα 10 στρέμματα, κάποιοι ξαναπροτείνουν αστυνομικά μέτρα προστασίας του χώρου και εδώ ακριβώς που ξεκινά ένα έργο που μάλλον έχουμε ξαναδεί, δημιουργείται πιθανόν η ευκαιρία να κάνουμε κάτι.
Αρκεί αυτή την φορά να σκεφθούμε απαγκιστρωμένοι από ιδεολογικά ταμπού και ξαναμασημένες καραμέλες, από απλοϊκές αντιμετωπίσεις τύπου «πονάει πόδι κόψω πόδι» και περαστικά σας.

ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΣΔ ΚΑΙ ΤΟΥ ΥΨΟΥΣ ΤΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ

Ένα από τα πρώτα ταμπού που θα πρέπει να διερευνήσουμε είναι αυτό που για μυστηριώδεις λόγους συνδέει αυτονόητα τις μειώσεις του ΣΔ και το χαμήλωμα του ύψους των κτιρίων με την αισθητική του δομημένου χώρου και την προστασία του περιβάλλοντος. Παραθέτω ορισμένα στοιχεία για προβληματισμό.

• Κάθε Σάββατο, οι περισσότεροι από τους Έλληνες αρχιτέκτονες και φοιτητές Αρχιτεκτονικής τρέχουν σε ειδικά βιβλιοπωλεία αρχιτεκτονικών εκδόσεων για να ενημερωθούν για αριστουργήματα ξένων συναδέλφων που έχουν κατασκευασθεί με σημαντικά πολλαπλάσιους ΣΔ και σαφώς μεγαλύτερα επιτρεπόμενα ύψη από τα δικά μας.
  Έργα διάσημων Αρχιτεκτόνων ουσιαστικά απαγορεύονται με την ισχύουσα ελληνική πολεοδομική νομοθεσία και κυρίως νοοτροπία.
  (Gehry: ποια ελληνική ΕΠΑΕ θα ενέκρινε το Guggenheim museum στο Bilbao ή τα αντίστοιχα παρόμοια έργα του στις ΗΠΑ;
  Tadao Ando: ποια ΕΠΑΕ ή πολεοδομική υπηρεσία θα ενέκρινε πολλά από τα αριστουργήματά του μέσα σε πάρκα και «δασικές» περιοχές;
  Norman Foster: ποιες πολεοδομικές διατάξεις περί ύψους κτιρίων θα επέτρεπαν στην Ελλάδα την κατασκευή κάποιου κτιρίου του; Και πόσα άλλα ακόμα!!!)

• Σε περιαστικές γειτονιές της Αθήνας και σε αρκετές επαρχιακές πόλεις παρά του ότι ισχύουν μικροί ΣΔ και χαμηλό ύψος κτιρίων το αποτέλεσμα είναι αποκρουστικό αφού η απουσία εμπνευσμένης αρχιτεκτονικής παρέμβασης δημιουργεί ακαλαίσθητα συνοθυλεύματα χαμηλών κτιριακών όγκων (εμπλουτισμένων και με αυθαίρετες παραγκοειδείς προσθήκες).

• Εχουμε συνειδητοποιήσει ότι αν εφαρμόσουμε παντού ένα πολύ χαμηλό ΣΔ (πχ 0,4) τότε οι δεδομένες ανάγκες μας σε κτίρια θα τείνουν να διαχέονται στον περιαστικό χώρο, καταστρέφοντας σταδιακά το φυσικό περιβάλλον;

• Είναι γεγονός ότι το ελληνικό κράτος με την σημερινή του δομή, πρακτική και νοοτροπία είναι ανίκανο να καθοδηγήσει στην αισθητική αναβάθμιση του χώρου.

Μαθαίνω ότι οι πρόσφατες αντιλήψεις κάποιων κυβερνητικών υπηρεσιών είναι να χαμηλώσουν τα κτίρια στα νησιά από δύο ορόφους σε ένα! Και σε λίγα χρόνια υποθέτω θα κτίζουμε μόνο υπόγεια.

Μα η Ύδρα είναι πανέμορφη και ας έχει και τριώροφα κτίρια! Η Σαντορίνη και τόσα άλλα κυκλαδονήσια είναι γραφικότατα παρά την πυκνότατη δόμησή τους!

Ας το πάρουμε απόφαση. Η προώθηση του εμπνευσμένου αρχιτεκτονικού και πολεοδομικού σχεδιασμού είναι η μόνη λύση για την αισθητική αναβάθμιση του χώρου μας.